PRESENTACIÓN


EQUIPAMENTO


PERSOAL


PROXECTOS


PUBLICACIÓNS


GALERÍA DE FOTOS


ENLACES DE INTERÉS


CONTACTO

SERVIZOS


RADÓN EN AIRE


RADÓN EN AUGAS


R.D. 140/2003

Última modificación: 15/09/2011

Webmaster

¡CSS Válido!

Información xeral sobre o gas radón (222Rn)


Índice


 

O Radón

      Non hai tanto tempo cando se falaba de protección radiolóxica, esta entendíase coma aplicada á radioactividade artificial resultado da manipulación do átomo polo ser humano. Os niveis de radiación nun lugar concreto referíanse a niveis por enriba do fondo natural dese mesmo lugar. Actualmente, esta concepción cambiou, e o problema de saúde pública que xera a concentración de radon e os seus descendentes na auga de consumo e no interior das vivendas, fixo tomar conciencia de que o que ata agora se consideraba un fondo desprezable ten que, cando menos, ser determinado para a súa correcta avaliación.

Natureza

rdesgr

Figura 1: Esquema de desintegración do 238U

Coma vemos nas Figuras 1, 2, y 3, unha característica común a todalas cadeas radiactivas naturais é a existencia de isótopos do radón. Cun número atómico de Z=86, o Rn es el gas monoatómico máis pesado dea naturaleza. É incoloro, inoloro, e insípido, e sendo un gas nobre, carece prácticamente de actividade química frente a outros elementos de la táboa periódica. La reducida actividade química que caracteriza a todolos gases nobres non impide que existan agregados de radón baseados nas forzas de Van der Waals. Cuanto máis pesado é o gas nobre, maior será la facilidade que presentan sus átomos, con capas electrónicas completas, de deformarse adquirindo momentos dipolares, o que lles confiere a súa facilidade para a licuación, así coma a súa alta solubilidade en augua (que decrece rápidamente coa temperatura (510, 230 y 169 cm3/Kg a 0ºC, 20ºC y 30ºC, respectivamente)) e outros líquidos polares. En compostos orgánicos, tende a formar clatratos, aumentando súa solubilidade (a excepción da glicerina).

O radón presenta unha gran facilidade para ser adsorbido por unha gran variedade de sólidos (coma o carbón activo), dada a relación existente entre esta propiedade e a facilidade para condensarse, ao ser o estado adsorbido un estado condensado.

Pola súa natureza gaseosa, difundese fácilmente a través de diferentes medios. Así, para o aire, o seu coeficiente de difusión é D=1x10-1 cm2/s, mentres que para a auga é de D=1.13x10-5 cm2/s, siendo máis difícil a súa difusión neste último medio.

Coñécense tres isótopos do radón: 222Rn, 220Rn y 219Rn, denominados respectivamente radón, torón e actinón, por razóns históricas. Son radiactivos, 3 cada un deles forma parte dunha cadea radiactiva natural diferente. Así, o222Rn é un elo da cadea radiactiva do 238U (Figura 1), o 220Rn da do 232Th (Figura 2), e o 219Rn da do 235U que, coma vemos na Figura 3, pasa polo 227Ac, de onde procede o nome histórico. Estes isótopos do radón constitúen os únicos elementos gaseosos de cadansúa cadea radiactiva.

rdestorgr

Figura 2: Esquema de desintegración do 232Th

Mentres que normalmente un elemento estable considerase formado por unhas proporcións establecidas dos seus isótopos, neste caso, dadas as suas cortas vidas medias, a concentración destes isótopos no medio ambiente, dependerá da abundancia dos seus pais e do periodo de desintegración dos mesmos.

O isótopo máis estable do radón é o 222Rn (T1/2=3.82 días), denominándose xenéricamente radón. O 222Rn é fillo directo do 226Ra a través dunha desintegración α. Os seus productos de desintegración forman una serie de radionucleidos, de vida media corta, que decaen en cuestión de horas a 210Pb, o cal ten unha vida media de 22 anos (Figura 1). Debido ás suas cortas vidas medias, os fillos do radón aproximanse rápidamente ó equilibrio co seu pai. Asumindo que a concentración de tódolos fillos dun núcleo son inicialmente cero, a concentración dun núcleo cualquera da cadena de desintegración viría dada pola Ecuación 1 (Ecuacións de Bateman):

eq1
Ecuación 1

rdesurgr

Figura 3: Esquema de desintegración do 235U

Segundo esta ecuación, o 226Ra tardará uns 30 días en acadar o equilibrio secular co 222Rn, mentres que o 222Rn tardará apenas 3.5 horas en acadalo cos seus fillos de periodo corto.

O actinión (219Rn), debido ó seu periodo de semidesintegración (T1/2= 3.96 s), presenta unha limitada capacidade de migración. Isto, unido á abundancia isotópica de 235U no uranio natural ( 0.711% ) (Amgarou, K. , 2002), fai que a sua presenza na atmosfera sexa despreciable, así coma a sua posible contribución á dosis debida a radón. Por outra parte, o 232Th é máis abundante ca o 238U na corteza terrestre, pero a sua probabilidade de desintegrarse é menor, co que a cantidade de 222Rn no chan será similar á de 220Rn. O torón ten unha vida media de apenas 55.6 s, o que inhibe a sua movilidade respecto á la presentada polo radón. Polo tanto, en cualquera atmosfera, o isótopo dominante do radón será o 222Rn.
      Unha vez na atmosfera, a desintegración do 222Rn e 220Rn produce isótopos de polonio, plomo e bismuto, así coma talio no caso do 220Rn. Estes son metales pesados, moi activos químicamente, que rápidamente formarán moléculas en fase condensada. Unidos a partículas de polvo, forman aerosoles radiactivos que poden inhalarse.

En condicións normais, o222Rn constitue a meirande fonte de exposición á radiación natural en humanos (50% do total da radiación natural recibida segundo Baeza et al., 2003, e o 43% da dose anual segundo Nacións Unidas (UNSCEAR, 2000; Figura 4)). A perigosidade da exposición a altas concentracións de radón, non provén deste gas en sí, senón da sua proxenie, que son elementos emisores de partículas α en estado sólido, fixándose e radiando tecido pulmonar . Os productos de desintegración do 222Rn pódense dividir en dous grupos: os de vida media corta, que inclue o 214Pb, 214Bi e214Po, e os de vida media larga, entre os que están o 210Po, 210Pb e210Bi. Dado que o elemento de maior vida media do primeiro grupo ten unha T1/2 de 27 minutos, toda a secuencia de desintegracións pódese completar antes de que os diferentes sistemas de limpeza presentes no corpo humano poidan eliminalos (Amgarou, K. ,2002). A enerxía cinética das partículas emitidas disipase no seo da materia celular, ben mediante a creación de ións e radicais libres, ou rompendo directamente moléculas clave (coma a de ADN), circunstancia que pode acarrexar problemas graves de saude (Barros-Dios J.M. et al. 2002). Pola contra, o grupo de vida media larga contribue pouco á exposición á que se someten os pulmóns, pois o primeiro nucleido, o 210Pb, ten unha vida media de 22.3 anos, co que terá unha alta probabilidade de eliminarse do organismo antes da sua desintegración. Unha fracción pequena do radón atravesa os capilares sanguíneos, incorporándose ó sange, que o distribúe polo organismo, podendo acumularse no tecido adiposo (Garzón Ruipérez L., 1992).


tarta

Figura 4: Diagrama proporcional da dose anual recibida polo Ser Humano ao longo do ano (UNSCEAR, 2000).

No caso do 220Rn é diferente. Na sua cadea non existen fillos de longo periodo de semidesintegración, sendo o 212Pb o radionucleido máis importante da sua cadea , cunha vida media de 10.64 horas, tempo no cal pode ser absorbido e pasar ó sangue, que o transportará a outros órganos.

A exposición ó radón ocorre, maiormente, pola sua inhalación en recintos deficientemente ventilados. Tamén puedese asimilar radón e os seus descendentes, vía inxestión do meismo, ben sexa disolto en augua, (en balnearios e incluso edificios particulares, as concentracións deste gas en ámbolos medios están relacionadas entre si (Soto J. et al. 1991)), ou ben a través do consumo de vexetais, e máis notablemente co tabaco (Misdaq M.A.; Flata K., 2003).

Volver Arriba

 

Focos de radón

O radón existente na natureza procede exclusivamente da desintegración do 226Ra (Figura 1). Un material que conteña 226Ra é, polo tanto, unha fonte de átomos de radón que se dispersan (ó mesmo tempo que se desintegran) no seo do material, dando lugar a concentracións dese gas, tanto no interior coma no exterior do mesmo.

Cando prodúcese unha desintegración , o balance de masas e enerxías leva á seguinte ecuación:

eq2
Ecuación 2

Donde Q é a enerxía da reacción. Supoñendo X en repouso, pódese plantexar o sistema de ecuacións:

eq3
Ecuación 3

eq4
Ecuación 4

Substituíndo a Ecuación 3 na Ecuación 2:

eq5
Ecuación 5

Ou o que é o mesmo:

eq6
Ecuación 6

Onde,

eq7
Ecuación 7

é a enerxía de retroceso (ER) do núcleo resultante. Substituíndo as masas do 222Rn e do núcleo de 4He, observase que a enerxía de retroceso do átomo de radón será tan só un 2% da existente na reacción, cedéndose o resto á partícula α. Como consecuencia, o átomo de radón terá un poder de penetración que, inda que sexa moi inferior ó da partícula , será una circunstancia importante á hora de considerala liberación deste gas (exhalación) por un material con contido en 226Ra.

O maior volume de materiais emisores de gas radón presentao a cortiza terrestre (Garzón Ruipérez L., 1992). O 226Ra tópase nos materiais da cortiza en concentracións dependentes do tipo de rocha. Así, mentras que as rochas basálticas posuen 1 ppm de uranio e as areniscas, ó igual que as carbonatadas, 0.5 ppm , as arcillosas e graníticas posúen 3.5 ppm, mostrando estas últimas un maior potencial emisor de radón (García Pomar et al., 2003). Medicións realizadas en rexións de chan arcilloso (Quindós et al., 1992), dan niveis máis baixos que as realizadas sobre terreos graníticos, o cal leva á cuestión de que, ademáis de ter 226Ra, os cháns deben de permitila saíida do radón.

A cortiza terrestre constitúe un sistema de gran complexidade. O material que a constitée pódese tratar coma un sólido non compacto, existindo entre os diferentes grans que o forman poros y capilares (segundo sexa a sua xeometría). Estes poros poden considerarse coma pequenas cavidades cheas de aire e rodeadas de partículas de mineral, que poden conter no sua superficie ou no seu interior átomos de radio. Os átomos de radón resultado da desintegración do radio, posuirán unha enerxía cinética dada pola Ecuación 7, que irán perdendo por ionización e excitación atómica na sua interacción coa materia, segundo a ecuación de Bethe-Bloch:

eq8
Ecuación 8

Donde Zeff é la carga efectiva do átomo de radón, β= ν/c, con ν a velocidade da partícula, e e me a carga masa do electrón respectivamente, ε0, Tmax e I son a permitividade eléctrica, Tmax a máxima enerxía transferida e o potencial de ionización do medio respectivamente, δ un factor de corrección pola polarización do mesmo, e U unha corrección para baixa velocidade que da conta da participación de electrónss das capas internas dos átomos. O cálculo teórico da Ecuación 8 non é trivial, e depende da composición exacta de cada medio.

A distancia percorrida polo átomo de radón no medio virá dada por:

eq9
Ecuación 9

Cuanto maior sexa L(E) en comparación coas dimensións do gran de mineral sede da desintegración, maior será a probabilidade de que o átomo de 222Rn poida incorporarse ó aire do poro. Se non é así, reterase no gran de mineral. Este efecto cuantifícase pola magnitude "poder emanador" (η, [η ]=Bq/g), definicad coma a fracción da actividade de radio que é efectiva na incorporación do radón ó aire que enche os poros.

Segundo o dito, León Garzón demostróu (Garzón Ruipérez L., 1992) que a intensidade de emisión de gas radón por unha fonte sólida vén dada por:

eq10
Ecuación 10

Donde CPa sería a concentración do radionucleido pai, d a densidade do material, η o poder emanador eε a porosidade do material.

Os mecanismos que gobernan o transporte do radón dende a cortiza terrestre ata a atmosfera son moi complexos e difíciles de modelizar. En xeral, segundo un sencillo modelo (Garzón Ruipérez L., 1992), a diferencia de concentración entre o radón presente na atmosfera e o presente no subsolo é o responsable da movilización dol radón presente nas fendas e poros do terreo conectados co exterior. Esta fuxida de radón do chan establece un perfil de concentración coa profundidade dado por:

eq11
Ecuación 11

Donde z é a profundidade, Q viría dado pola Ecuación 10, λ sería a constante de semidesintegración del 222Rn (en principio todo o dito tamén valería para o220Rn), e D o coeficiente de difusión.

Segundo a Ecuación 11, a concentración de gas crece coa profundidade, dende z=0 (superficie do chan, onde non existe concentración de gas), ata acadar unha capa límite de saturación.

A "lonxitude de difusión" defínese comaeq11a, co cal, para unha profundidade z=L, obteríamos o 63% do máximo de concentración, e para z=7L aproximadamente, C(z)≈ Q/λ , que é o valor máximo de concentración.

A Ley de Fick describe a difusión en diversas situacións. Cuando existen gradentes de concentración dunha sustancia, producese un fluxo de partículas que tende a uniformizala concentración. O flujo irá en sentido oposto ó gradente, e se este é débil, poderase aproximar por:

eq12
Ecuación 12

Sustituíndo a Ecuación 11 na Ecuación 12, á altura do chan (z=0), obteríamos:

eq13
Ecuación 13

Agora, a emisión do gas prodúcese a través dos poros que intersecan a superficie, co que a expresión terá que correxirse polo factor de porosidade, ó considerarse unha superficie efectiva menor, quedando:

eq14
Ecuación 14

En función da concentración do proxenitor do gas, sustituíndo a Ecuación 10 na Ecuación 14, quedaría:

eq15
Ecuación 15

A Φ0 denomínaselle "exhalación", e danos o número de átomos de gas que abandonan o chan por segundo e cm2 de terreo.

Polo tanto, a exhalación do terreo dependerá únicamente da concentración do radionucleido pai, da densidade do terreno e do poder emanador do mesmo. Ademáis, observando a dependencia coa constante de desintegración, podemos ver que nas mesmas condicións a exhalación de 220Rn, será 77 veces inferior á de 222Rn.

Galicia, asentada sobre chans graníticos especialmente fracturados, posúe, segundio esta aproximación teórica, todalas características necesarias para presentar uns niveis altos de emanación de gas radón nos seus chans. Tódolos estudos ata o momento refrendan este feito, e confiren á nosa comunidade o calificativo de zona de alto risco de contaminación por radón.

Volver Arriba

O gas radón no interior dos edificios

As nosas vivendas constituen unha sorte de transición entre o chan e a atmosfera. Así, cabe esperar que a concentración dos diversos isótopos do radón tópense a medio camiño entre os valores correspondentes a un medio e ó outro.

O feito de que, polo menos nas nosas latitudes, pasemos a maior parte do tempo (entre un 80 e un 90%) en interiores (Garzón Ruipérez L., 1992), respirando aire con radón e descendentes, fai especialmente interesante o estudo dos valores de concentración deste gas que podamos topar dentro das nosas casas e postos de traballo, así coma das mellores formas de medir e cuantificar estes valores.

Tratar de comprendelo comportamento do gas radón no interior dun edificio non é trivial. Existe unha grande cantidade de factores que interveñen no mesmo. Densde o tipo de edificación, pasando polo uso da mesma e dos hábitos do persoal que a habita, ata o séu illamento e a calidade dos materiáis empregados na súa construcción.

O gas radón producido polo 226Ra presente no chan, o principal foco da radiactividade existente no interior das edificacións, ás cales entra principalmente a través de fendas nos cimentos, as paredes, ocos parede/cañería, e incluso polas propias cañerías dos cuartos de baño, así como por difusión a través dos cerramentos en contacto co chan (Figura 5).

rcasatextg

Figura 5: Posibles entradas de gas 222Rn no interior dunha edificación. Na práctica, a principal fonte e de 222Rn é o solo (A, B, C y D) e, no caso H, o efecto de ventilación das fiestras é, normalmente, un factor de diminución da concentracion.

Unha vivenda non é un sistema estanco. Existe un intercambio continuo de aire co exterior. Segundo un modelo sinxelo (Garzón Ruipérez L., 1992), supoñendo unha construción apoiada directamente sobre o chan , sin divisións interiores, donde a única superficie emisora de radón é o chan ou oárea situada ao redor da vivenda, poderíase aproximala concentración interior mediante a expresión:

eq16
Ecuación 16

Onde Φ0 (Ecuación 15) é a exhalación do terreo, hi a altura interior da vivenda, λ a constante de desintegración , v a velocidade de intercambio de aire co exterior e Cext a concentración de radón no exterior.
Resumindo, aínda considerando as limitacións do modelo, da Ecuación 16 deducese que se λv→h, Cint≈Cext, é dicir, unha correcta ventilación é a mellor arma para loitar contra a acumulación de radón no aire do interior dun edificio.

Trala velocidade de intercambio de aire co exterior, o segundo parámetro más importante da Ecuación 16 é a exhalación do terreo (Φ0). Unha ollada ó mapa xeolóxico da zona, e unha correcta interpretación dos datos nel recollidos, pode dar unha buena idea de onde é máis probable topar niveis altos de concentración de gas radón no interior dos edificios.

Debido ao básico deste modelo, non se consideróu que ó parámetro de exhalación poden contribuir outros factores á marxe da emisión propia do chan do edificio. Así, poden existir outros focos de radón que participan, a menor escala, no aumento da concentración deste gas na atmosfera interior dos edificios. Os materiáis de construción, especialmente cementos de baixo coste e calidade, feitos a base de escorias da industria metalúrxica, poden convertir os cerramentos e divisións do edificio en emisores de gas radón. O intervalo de concentración de 226Ra nos formigóns utilizados en Europa é de entre 33.3 y 74 Bq/Kg, mentres que para o232Th é de entre 29.6 e 85.1 Bq/Kg. En ladrillos e cementos esta concentración é un 50% superior, mentres que xesos e escaiolas presentan concentracións un 5% inferiores. A madeira é, en principio, o elemento de construcción e recubrimento menos radiactivo. En EE.UU., pola contra, os valores son lixéiramente superiores, aínda que congruentes cos europeos. En cualquera caso, a utilización de materiais zonais na preparación dos materiais de construcción, pode conducir a anomalías. Así, nalgunhas casas suecas construidas a mediados do século XX, utilizóuse un árido obtido a partir dun esquisto alumínico natural que contiña 1480 Bq/Kg de 226Ra (Garzón Ruipérez L., 1992). Agora ben, a concentración de 226Ra nos materiaies non ten porqué estar asociada directamente coa exhalación. Tomando como xeral a Ecuación 10, os diferentes parámetros intervintes na mesma poden variar enormemente dun material a outro e entre diferentes casas comerciais.

Outra fonte de radón, pode sela auga corrente. A auga pode conter radón disolto en altas cantidades cuando provén de acuíferos subterráneos e non se tratou convenientemente. Este radón liberase á la atmósfera a temperatura ambiente, favorecido poloo incremento de superficie que se produce á saida d auga, principalmente en duchas. Obviando o feito de que o radón pode inxerirse coa auga, a contribución á actividade deste gas no aire, pode chegar a ser unha importante fonte de contaminación en instalacións de determinados balnearios (Soto J. et al., 1991), pero tamén en casas particulares, aínda que en menor medida (Garzón Ruipérez L., 1992).

Finalmente, o gas suministrado coma combustible doméstico, pode conter tamén gas radón susceptible de liberse ó medio, nunha cantidade que dependerá do tempo trascurrido entre a sua extracción e o seu suministro ó consumidor final, pero que nalgúns países puede selo responsable do 30% da concentración de 222Rn en atmosferas interiores (Sajo Bahus et al., 1995).

O radón que pasa á atmósfera exterior por exhalación do terreo, é rápidamente dispersado polo vento e as correntes térmicas convectivas. Esta distribución do gas lévase a cabo nunha determinada capa da atmosfera cuxa altura varía ó longo do día, aumentando durante as horas de sol, e disminuindo pola noite, polo que, durante as horas nocturnas, producirase unha maior acumulación deste gas sobre as capas próximas á superficie. Esto introduce un ciclo diario no parámetro Cext da Ecuación 16. Este parámetro vese, ademáis, influenciado polas condicións atmosféricas do momento en relación ás precipitacións (a auga tapa os poros do terreo, así coma o xeo), velocidade e dirección do vento (o vento provinte de terra firme arrastra máis radón que o provinte do mar, debido a que este último presenta una menor exhalación), temperatura, humidade e presión atmosférica.

O modelo considerado na Ecuación 16, unha vez máis debido á sua sinxeleza, tampouco considera que o movemento do gas no interior do edificio, así coma a sua entrada directa a través de fendas, ríxese pola acción da difusión turbulenta, frente á difusión molecular, moito menos eficiente neste caso. Os procesos de transporte, dependen de características ambientais como a presión, temperatura e humidade, frente ós de difusión molecular, que tan só dependen das características da matriz. Por elo, tanto as características climáticas do lugar, coma as condicións ambientais reinantes no interior do edificio, influirán sobre a presenza e acumulación de radón na sua atmosfera interior.


Volver Arriba


Ciclos de variabilidade daa concentración de gas radón en interiores

A concentración de gas radón, tanto dentro coma fora dos edificios, ven caracterizada pola sua variabilidade temporal, cubrindo escalas que van, dende o ciclo diario, ata ciclos estacionais anuales, estando, en calquera caso, moi marcada polos cambios das condicións meteorolóxicas. A comprensión destes ciclos é necesaria para determinalos métodos de medida adecuados para cada fin, poder comparar os seus resultados, e coñocer a exactitude das medias anuales estimadas en base a cada un deles.

Mentres que os ciclos diarios tendense a explicar polas variacións de temperatura día/noite (e unha menor contribución doutras variables como a velocidade e dirección do vento, precipitacións, humidade relativa e presión atmosférica), con importantes influencias debidas á actividade humana nos locais de medición (Figuras 5 e 6)(Rowe E.J., et al. 2002; Karunakara N. et al., 2005), os ciclos maiores de tres días e os ciclos estacionais anuais, parecen depender da climatoloxía do lugar onde se levan a cabo as medidas (Rowe E.J., et al. 2002). Así, aínda que a maior parte da bibliografía apunta a valores superiores á media anual en verán, e inferiores á mesma en inverno (Rowe E.J. et al. 2002; Papaefthymiou H. et al, 2003; Bochicchio F. et al, 2005; Singh S. et al., 2005; Grainger G. et al, 2000), existen autores coma Kullab M.K. (Kullab M.K. et al. 2001) que reportan o mínimo anual en outono. Este último autor, utilizóu detectores de trazas midiendo durante 60 días en cada estación, mentres que o resto dos autores utilizaron tempos de integración maiores (de 90 e incluso 180 días).

ciclosfestg cicloslab

Figura 6: Comportamento do radón coas variables atmosféricas en ausencia de ventilación.

Figura 7: Comportamento do radón con las variables atmosféricas en presenza de ventilación (horario de traballo).

 

Volver Arriba


A estatística Lognormal

Unha das características máis marcadas da concentración de gas radón en interiores, é a sua gran variabilidade e a marcada asimetría da sua distribución estatística xeográfica. Así, os valores da concentración de gas radón no aire de interiores, seguen unha distribución estatística Lognormal, propia dun conxunto de datos afectados por variables aleatorias. Esta forma dispersa de producirense estes datos é común a todalas medidas deste tipo (ej.: Fennell S.G.).
A distribución Lognormal non é simétrica, e ven caracterizada (Aitchison J. , 1969; NIST/SEMATECH, 2006) por dous parámetros "a" e"b", que denominamos, respectivamente, factor de escala e factor de forma. A sua densidade de probabilidade ven dada pola Ecuación 17 (Figura 8).

eq17
Ecuación 17

O valor da mediana (percentil 50) para esta distribución, é:

denslognorm

Figura 8: Densidade de probabilidade dunha distribución Lognormal.

eq18
Ecuación 18

Para unha mostra poboacional que siga una distribución Lognormal, o valor da mediana, coincide coa media xeométrica (µg) dos datos, sendo a desviación estándar xeométrica (σg):

eq19
Ecuación 19

Os valores que acotan o 68% da área da función de densidade de probabilidade, en torno á mediana, serán m/σg e g.
Por todo o dito, os resultados das medidas de concentración de radón expresaranse en términos da media xeométrica ( mediana, µg) e aa desviación estándar xeométrica (σg).

Volver Arriba



Estudos en España sobre a concentración de gas radón en interiores

En 1991, L. S. Quindós (da Universidade de Cantabria) e outros, deron a coñecelos resultados dunha serie de medidas realizadas a escala nacional entre 1988 e 1989 sobre a concentración de radón nas vivendas españolas (Quindós et al., 1991). O total de vivendas medidas foi de 1555, obtendo unha media nacional de concentración de radón de 41.1 Bq/m3 con unha desviación de 3 Bq/m3 e un rango de concentración de entre 10 y 15402 Bq/m3. Estas cifras mostran a grande variabilidade dos datos recollidos, dos cales se deduciu que o 13% das vivendas superaban o límite imposto pola EPA (Environmental Protection Agency), de 148 Bq/m3, mentres que un 4% superaban os marcados pola U.E-V. ( Bq/m3 para novas construcciones e 400 Bq/m3 para as vellas). Así mesmo, destacaban a Galicia como unha das comunidades con maior concentración de radón no interior das vivendas, asociándoo coa natureza xeolóxica da zona, rica en rochas graníticas, emprazando para un estudo máis detallado esta relación.

Este estudo, chegaría da man dos mesmos autores en(Quindós al., 1992), confirmando a súa hipótese de que a natureza do substrato xeolóxico da zona é determinante na concentración de radón medida no interior dos edificios. Considerando unha zona de nivel baixo de radón aquela na que o 15% das vivendas superaba os 150 Bq/m3, unha zona de nivel medio aquela na que entre o 15 e o 30% da vivendas supérano, e un de nivel alto aquela na que o 30% destas supera a barreira establecida, chegaron á conclusión que Galicia e a rexión occidental de Castela-León eran zonas de alto nivel de radón, sendo de nivel moderado Estremadura, Canarias, Madrid e Cataluña, mentres que o resto do territorio podería considerarse de nivel baixo.

O Grupo de Radioactividade Ambiental do Instituto de Física Corpuscular da Universidade de Valencia publicou en 1995 os resultados das súas medicións de radón no interior de edificios da Comunidade Valenciana (Amorós R. et al., 1995). Como resultado obtiveron concentracións medias de 34 Bq/m3 (desviación estándar de 3.1 Bq/m3), cun rango de entre 23.3 e 67 Bq/m3, alcanzando un 9% das vivendas valencianas mostradas, valores por eriba do nivel de 148 Bq/m3 recomendado pola EPA. Estes valores coinciden cos da media nacional expostos por Quindós en 1991 (Quindós et al., 1991), pero serían superiores ós dados nese mesmo estudo para a Comunidade Valenciana (17.6 Bq/m3).

Antonio Baeza (Universidade de Extremadura), en colaboración coa Universidade de Valencia publicou (Baeza et al., 2003) un estudo no que avalia a contribución de diversos factores como son a litoloxía do lugar, os elementos construtivos e ventilación do local, así como a evolución estacional das concentracións de radón, na concentración deste gas no interior dos edificios da Comunidade de Estremadura. Para iso, realizaron unha selección de 194 puntos de mostraxe, realizándose as medicións entre 1998 e 2000. Como resultado, un 22% dos edificios mostrados atopaban por enriba dos 400 Bq/m3 impostos como límite de acción pola U.E. A influencia litolóxica na concentración de 222Rn no interior de edificios tamén foi posta de manifesto neste caso, posto que os fogares con concentracións por enriba dos 400 Bq/m3 resultaban estar construídos sobre un chan formado por rochas onde predominaban os granitos, mentres que nas zonas onde o predominio era de terreos sedimentarios, a penas se superaban os 200 Bq/m3. Respecto ós materiais de construción, atoparon que a concentración de radón no interior do edificio crecía en función da porosidade dos materiais utilizados na súa construción. Así mesmo, a influencia da ventilación demostrouse decisiva nun caso en que se chegaron a medir 1600±300 Bq/m3 antes de ventilar y 49±11 Bq/m3 unha vez realizada unha correcta ventilación do local. Finalmente, os valores obtidos nas diferentes estacións do ano, puxeron de manifesto que as baixas temperaturas do inverno incrementan a exhalación de radón polo chan, o que se traduce no aumento deste gas nas vivendas.

O proxecto Marna, resultado dun acordo entre o CSN e ENUSA Industrias Avanzadas, S.A., no que colaboraron as universidades de Salamanca, Estremadura, Politécnica de Estremadura, Vigo e Politécnica de Cataluña, avaliou a taxa de exposición á radiación gamma natural en España (García Pomar et al., 2003). Este proxecto levouse a cabo en diferentes fases entre 1991 e 2004. A Comunidade Galega foi cuberta polo que se deu en chamar Proxecto Marna-Galicia, inscrito nas fases 3 e 4 do proxecto Marna, abranguendo as medicións dende 1998 ata o 2001, e contando coa colaboración da Consellería de Xustiza, Interior e Relacións Laborais (Dirección de Interior e Protección Civil). Ademais dos obxectivos do proxecto Marna, tamén se pretendía elaborar un mapa de potencial emisor de radón (Figura 9), as taxas de exposición no litoral, así como a elaboración de mapas de taxa de exposición (Figura 10) a escala 1:200000. Á luz dos datos obtidos, chegouse á conclusión de que existe unha coincidencia entre as zonas de maior taxa de exposición cos de maior potencial de exhalación de radón. Por outro lado, comprobouse que a maioría do territorio presenta niveis medios de potencial de exhalación de radón, recomendando que as zonas con maior potencial sexan estudadas detidamente.

galiciaexpradonr
galiciaexpgammar

Figura 9: Mapa Marna-Galicia de exposición potencial ó radón, elaborado pola Xunta de Galicia, CSN e ENUSA Industrias Avanzadas, S.A.

Figura 10: Mapa Marna-Galicia de radiación gamma natural, elaborado pola Xunta de Galicia, CSN e ENUSA Industrias Avanzadas, S.A.

A nivel da Comunidade de Galicia, está a levar a cabo un estudo previo de contaminación dos domicilios galegos por 222Rn por parte da "Facultade de Medicina e Oncoloxía" da Universidade de Santiago de Compostela (Figueiras Guzmán A. , 2003), as conclusións preliminares da cal establecen que o 40% dos fogares galegos superan o nivel de acción da EPA, mentres que o 22% das casas de nova construción e o 3% das vellas, superan os da U.E-V., corroborando estudos previos que mostran a Galicia como unha zona de alta concentración de radón nos domicilios.

O Consello de Seguridade Nuclear levou a cabo unha modelización da concentración de radón no interior de vivendas a partir das taxas de exposición natural, aplicándoo posteriormente ó Concello de Santiago cos datos recollidos a través do proxecto Marna (García Cadierno J.P, 2003). O mapa de risco potencial por exposición ó 222Rn resultante, asigna a un 50% da superficie do Concello un nivel alto de risco, atopando nesa zona o núcleo urbano de Santiago de Compostela e poboacións como Vidán, Roxos, Casas Novas, Paradela, Lavacolla, San Marcos, A Rocha Vella, Meixonfrío ou A Susana.Concretamente, a tasa de exposición de 12-13 µR/h para a zona de Santiago de Compostela recollida polo proxecto MARNA, asociouse a posibles concentracións en interiores do da orde de 200 a 400 Bq/m3(Quindós et al., 2004).

A O.M.S., nun estudo de 2003 (Pavia M. et al., 2003), analiza os datos recopilados, concluíndo que, inda que o risco clasifícase de baixo, os resultados evidencian un aumento significativo do risco de cáncer de pulmón en persoas expostas ó radón. Este aumento relaciónase coa dosis e, para unha exposición media, promediada no tempo, de 150 Bq/m3, evidenciase un aumento do 24% no risco de padecer cáncer de pulmón.   
 

Volver Arriba 


Lexislación aplicable

     O R.D. 783/2001 (Ministerio da Presidencia, 2001 ) no se Título VII, Artígo 40, Apartado 2, traspón o Título VII, Capítulo Único, Artículo 62 da Directiva 96/29/EURATOM (Consejo das Comunidades Europeas, 1996), instando ós titulares de actividades laborais nas que existan fontes naturais de radiación a realizalos estudos necesarios co fin de determinar s existe un incremento significativo da exposición dos traballadores e dos membros do público, que poida considerarse apreciable dende o punto de vista da protección radiolóxica. Entre as actividades que se deben someter a esta revisión tópanse as "...actividades laborales en las que los trabajadores y, en su caso, los miembros del público, estén expuestos a la inhalación de descendientes de torón o de radón o a cualquier otra radiación, en sus lugares de trabajo..."

Na lexislación española, só se fai referencia directa ó radón no Decreto 262/2007, ditado pola Consellería de vivenda e solo da Xunta de Galicia, onde se aproban as normas que debe cumprilo hábitat galego. Nos apartados 1.I.A.1.3 e I.D.2.3.1 do Anexo, adicados á calidade ambiental e sustentabilidade, recollese que: "...terase especial consideración na eliminación da posible contaminación das vivendas por gas radón."

En 1997, un Grupo de Expertos da UE, redactóu unha guía técnica (Radiation Protection 88), para o cumprimiento do Título VII da Directiva 96/29/EUROATOM polos estados membros (Comisión das Comunidades Europeas, 1996). Así, estableceron coma convinte un nivel de actuación de entre 500 e 1000 Bq/m3 para a concentración de radón en lugares de traballo, baseándose nunha exposición de 2000 horas por ano, tendo os países membros a liberdade de establecelo seu nivel de actuación por embaixo destes límites. Aínda que España non establecéu estes límites a día de hoxe, noutros moitos países si que quedaron establecidos, polo que parece oportuno marcar un valor de referencia de 800 Bq/m3 coma aquel por encima do cal necesitaríanse emprender medidas correctoras.

Por outro lado, a Comisión da Comunidade Europea, na sua recomendación 90/143/EURATOM (Consello das Comunidades Europeas, 1990), relativa á protección da poboación contra os perigos dunha exposición ó radón no el interior de edificios, recolle, no seu punto II, a existencia de estudos efectuados en diversos Estados da Unión onde as concentracións de radón en interiores acadan medias de 20 a 50 Bq/m3, é dicir, bastante máis baixas que aas regxstradas en Galicia. Así mesmo, asegura nese mesmo punto que, partindo de modelos de exposición, pódese dar un factor de conversión entre a media temporal dea concentración de actividade de gas 222Rn e o equivalente de dosis efectiva anual, o que fai que 20 Bq/m3 sexan equivalentes a 1 mSv/ano. Recordemos que a O.I.E.A. (Organismo Internacional da Enerxía Atómica, 2004) e aa propia Unión Europea (Consello das Comunidades Europeas), fixaron en 1mSv/ano o límite da dosis de exposición anual para o público en xeral e en 5 mSv/ano o límite de dosis ocupacional. Así, unha poboación sometida a concentracións medias de 100 Bq/m3, soporta dosis típicas de 5 mSv/ano, podendo acadar a poboación de determinadas zonas dalgúns países os 20 mSv/ano debidos ó radón. Tendo en coenta que hoxe en día está comúnmente aceptado o principio de proporcionalidade do risco radiolóxico, no sentido de que toda dosis, por pequena que sexa, entraña un risco, e que as medidas correctoras son, na maior parte dos casos, simples e económicamente proporcionadas, recóllese, finalmente, a recomendación de que se estableza un sistema adecuado para limitala exposición ás concentracións de radón no interior de edificios, prestando especial atención á adecuada información ó público. Así, consecuentemente, recoméndase un nivel de actuación nos edificios xa existentes de 400 Bq/m3, e para os edificios de nova construción de 200 Bq/m3.

Comentar que os valores establecidos pola U.E. poden considerarse un tanto elevados respecto dos impostos por outras organizacións como a EPA nos EE.UU., que fixóu un único nivel de referencia correspondente a 148 Bq/m3 coma a concentración máxima de radón permisible en edificios, tanto de nova coma de vella construción (EPA, 1993), mentras que, por outro lado, a OMS (Organización Mundial da Saude) propuxo a recomendación de non superalos 100 Bq/m3 de concentración de actividade debida A radón, condición todavía máis restrictiva que a estadounidense (WHO, 2000).

A modo de resumo, recollemos na siguinte táboa a relación de límites de actuación propostos pola U.E. tanto para lugares de traballo coma para vivendas.

 
Límites máximos de actuación UE (Bq/m3)

Lugares de Traballo

1000

Vivendas anteriores a 1990 (vella construción)

400

Vivendas posteriores a 1990 (nueva construción)

200
   
Relación de límites máximos de actuación recomendados pola Unión Europea. A denominación de vivenda vella ou nova, toma baseándose en se foi construída antes ou despois da publicación da Recomendación 90/143/Euroatom.

 

Volver Arriba

 

Solucións

intervgalr

Figura 11: A acumulación de gas radón na vivenda ten solución.

No caso de construccións realizadas sobre solos con alto potencial de emisión de radón, o tipo de construcción, as costumes de uso (en especial as costumes de ventilación), e nalgúns casos os materiais empregados, contruirán a aumentar o risco de posuír unha alta concentración de radón no interior do edificio. É importante insistir en que as medidas máis efectivas e máis económicas para previr a acumulación de radón no interior das vivendas, son as que se toman en fase de construción. No entanto, a maior parte das veces, existen solucións sinxelas para controlar, e ata facer desaparecer o problema, en vivendas xa construídas.

En locais nos que a concentración non sexa moi importante, é posible que mantendo unha aireación correcta consígase que os niveis de radón diminúan ata un valor aceptable. En casos onde a concentración deste gas sexa moito máis importante, a aireación tradicional pode non ser suficiente, nese caso, será necesario pensar noutras solucións, como poden ser a impermeabilización de chans e paredes, ou un sistema de drenaxe ou de aireación forzada que, mediante a extracción do radón de debaixo do edificio, non o deixe entrar e acumularse no mesmo. Estas solucións son aplicables a vivendas en construción, como ás xa construídas (EPA, 2001).

Na gráfica (Fig. 11), móstrase, a modo de exemplo, a evolución da concentración deste gas medida por nós, nunha vivenda do rural galego, antes e durante as diferentes fases de actuación levadas a cabo sobre a mesma. A zona de fondo branco (zona A), representa a situación antes da actuación, observándose os ciclos diarios que dan valores medios de 4600 Bq/m3 e picos de máis de 8 kBq/m3. A zona azul (B), mostra os niveis de concentración tras a instalación dun simple tubo de PVC, de 75 mm. de diámetro, evacuando o gas ao exterior da vivenda, por tiro natural. Posteriormente (zona C, gris), axustouse un extractor (15W de potencia eléctrica) ao tubo, para forzar a saída de aire. Segundo pode observarse, a simple instalación do tubo produce unha notable redución, aínda que insuficiente, mentres que o extractor baixa xa os niveis medios ata 88 Bq/m3, e os picos a pouco máis de 300 Bq/m3. Finalmente, o tubo de PVC incrustouse no subsolo da vivenda, forzando a saída do gas (con auxilio do extractor), antes de que este entrase na vivenda (zona D, vermella). A diferenza entre empregar a ventilación mecánica e a natural obsérvase ao apagar o extractor (zona verde, E), de tal xeito que se recuperan os niveis medidos na zona C. Neste caso, vemos que a mellor solución consistiu en evacuar o gas antes de que este entrase na vivenda, utilizando extracción forzada, sendo suficiente mantela durante a noite (zona F, laranxa). Os resultados obtidos con esta solución, publicámolos na revista Journal of Environmental Radioactivity (prema aquí para vela referencia).

Agora, esta solución non ten porque ser a idónea en tódolos casos. Cando se detecta unha alta concentración de radón, é conveniente repetir a medida, espaciando as mesmas durante un período razoable de tempo, para descartar a posibilidade de que se tratou dun pico puntual de concentración debido a circunstancias específicas existentes tan só no momento da toma de mostras. Posteriormente, hase de realizar un estudo do comportamento da concentración de gas co tempo, para, finalmente, optar pola acción correctora máis adecuada ó caso concreto. Puede vela eficiencia de diferentes accións correctoras ensaiadas por este Laboratorio no póster que presentamos no "X Congreso Español y I Iberoamericano de Sanidad Ambiental" celebrado entre o 28 e 30 de outubro de 2009 na Coruña.


Volver Arriba


Bibliografía


  1. Aitchison J., Brown J. A. (1969). The lognormal distribution with special reference to its uses in economics. Cambridge, United Kingdom, Cambridge at the University Press.
  2. Agencia de los Estados Unidos para la protección ambiental (EPA). El Radón: guía para su protección y la de su familia. Nº 402-K93-005. Septiembre 1993. Dispoñible en internet en: http://www.epa.gov/iaq/radon/pubs/elradon.html [con acceso o 24-07-06].
  3. Amgarou, K. (2002). Long-term measurements of indoor radon and its progeny in the presence of thoron using nuclear track detectors: a novel apporoach. PhD Thesis. Universitat Autònoma de Barcelona. Barcelona, Spain.
  4. Amorós R., Bolta J.M., Navarro E., Roldán C. (1995). Radon levels in the Valencian Community (Spain). I. Results in the Province of Valencia (1990-1991). Journal of Environment Radioactivity, 27 (2), 125-131.
  5. Baeza A., Navarro E., Roldán C., Ferrero J.L., Juanes D., Corbacho J.A., Guillén F.J. (2003). Indoor radon levels in buildings in the Autonomous Community of Extremadura (Spain). Radiation Protection Dosimetry, 103 (3), 263-268.
  6. Nacións Unidas (2000). UNSCEAR 2000 Report Vol. I: Sources and effects of ionizing radiation. United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation. Dispoñible en internet en: http://www.unscear.org/unscear/en/publications/2000_1.html [con acceso o 21-02-07].
  7. Barros-Dios J.M., Barreiro M.A., Ruano-Ravira A., Figueiras, A. (2002). Exposure to residential radon and lung cancer in Spain: A population-based case-control study. American Journal of Epidemiology, 156 (6), 548-555.
  8. Bochicchio F., Campos-Venuti G., Piermattei S., Nuccetelli C., Risica S., Tommasino L., Torri G., Magnoni M., Agnesod G., Sgorbati G., Bonomi M., Minach L., Trotti F., Malisan M.R., Maggiolo S., Gaidolfi L., Giannardi C., Rongoni A., Lombardi M., Cherubini G., D'Ostilio S., Cristofaro C., Pugliese M., Martucci V., Crispino A., Cuzzocrea P., Sansone Santamaria A., Cappai M. (2005). Annual average and seasonal variations of residential radon concentration for all the talian Regions. Radiation Measurements, 40 (2-6), 686-694.
  9. Comisión das Comunidades Europeas (1997). Radiation Protection 88. Recomendations for the implementation of Title VII of the European Basic Safety Standards Directive (BBS) concerning significant increase in exposure due to natural radiation sources. European Commision. Directorate-General. Environment, Nuclear Safety and Civil Protection. 1997. Dispoñible desde Internet en : http://ec.europa.eu/energy/nuclear/radioprotection/publication/doc/088_en.pdf [con acceso o 20-05-06].
  10. Consello das Comunidades Europeas(1990). 90/143/Euratom: Recomendación de la Comisión, de 21 de febrero de 1990, relativa a la protección de la población contra los peligros de una exposición al radón en el interior de edificios.. D.O.C.E. nº L 080 de 27/03/1990 p. 0026-0028. Dispoñible en Internet en: http://europa.eu.int/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=ES&numdoc=31990H0143&model=guichett [con acceso o 20-05-06].
  11. Consello das Comunidades Europeas(1996). Directiva 96/29/Euratom del Consejo de 13 de mayo de 1996 por la que se establecen las normas básicas relativas a la protección sanitaria de los trabajadores y de la población contra los riesgos que resultan de las radiaciones ionizantes. D.O.C.E. n° L 159 de 29/06/1996, 0001 - 0114. Dispoñible en Internet en: http://europa.eu.int/eur-lex/lex/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996L0029:ES:HTML [con acceso o 22-05-06].
  12. DionisioGarcía Pomar D., Fernández Amigot J. A., Suárez Mahou E., Cascón Rodríguez M .C.. Proyecto Marna. Proyecto Marna-Galicia. II Workshop "Radón y Medio Ambiente". Santiago de Compostela, 26-28 Junio 2003.
  13. Fennell S.G., Mackin G.M., Madden J.S., McGarry A.T., Duffy J.T., O'Colmáin M. Colgan P.A., Pollard D. (2002). RPII-02/01.Radon in dwellings. The irish national radon survey. The department of the environment, heritage & Local Government. Radiological Protection Institute of Ireland. Dispoñible en Internet en: http://www.rpii.ie/download/radon02.pdf [con acceso o 08-10-07]..
  14. Figueiras Guzmán A. (2003). Mapa de contaminación por radón nos domicilios galegos. II Workshop "Radón y Medio Ambiente". Santiago de Compostela, 26-28 Junio 2003.
  15. García Cadierno J.P. (2003). Modelización de la concentración de radón en el interior de viviendas a partir de las tasas de exposición natural. II Workshop "Radón y Medio Ambiente". Santiago de Compostela, 26-28 Junio 2003.
  16. Garzón Ruipérez L.(1992) Radón y sus riesgos. 1ª Ed. Oviedo, España. Universidad de Oviedo. Servicio de Publicaciones.
  17. Grainger G., Shalla S.H., Preece A.W., Goodfellow S.A. (2000). Home radon levels and seasonal correction factors for the Isle of Man. Physics in medicine and biology, 45, 2247-2252.
  18. Karunakara N., Somashekarappa H.M., Rajashekara K.M., Siddappa K. (2005). Indoor and outdoor radon levels and their diurnal variations in the environs of southwest coast of India. International congress series, 1276, 341-343.
  19. Kullab M.K., Al-Bataina B.A., Ismail A.M., Abumurad K.M. (2001). Seasonal variation of radon-222 concentrations in specific locations in Jordan. Radiation Measurements, 34, 361-364.
  20. Ministerio da Presidencia (2001). R.D. 783/2001, de 6 de julio, por el que se aprueba el Reglamento sobre protección sanitaria contra radiaciones ionizantes. B.O.E. nº 178 del jueves 26 de julio de 2001 p. 27284-27393. Dispoñible en Internet en: http://www.boe.es/boe/dias/2001/07/26/pdfs/A27284-27393.pdf [con acceso o 20-05-06].
  21. Misdaq M.A., Flata K. (2003). Radon and daughters in cigarette smoke measured with SSNTD and corresponding committed equivalent dose to respiratory tract. Radiation Measurements, 37, 31-38.
  22. NIST/SEMATECH. e-Handbook of Statistical Methods, 2006. [Publicación en linea]. Dispoñible en Internet en: http://www.itl.nist.gov/div898/handbook/ [con acceso o 22-05-06].
  23. Organismo Internacional de Energía Atómica. 2004 . OIEA Colección Seguridad nº 115. Normas básicas internacionales de seguridad para la protección contra la radiación ionizante y para la seguridad de las fuentes de radiación. Viena, Austria. Dispoñible en Internet en: http://www-pub.iaea.org/MTCD/publications/PDF/SS-115-CD-S/CS115.zip [con acceso o 22-05-06].
  24. Papaefthymiou H., Mavroudis A., Kritidis P. (2003). Indoor radon levels and influencing factors in houses of Patras, Greece. Journal of environmental radioactivity, 66, 247-260.
  25. Pavia M., Bianco A., Pileggi C., Angelillo I.F. (2003). Meta-analysis of residential exposures to radon gas and lung cancer. Bulletin of the World Health Organization 2003, 81 (10), 732-738. Dispoñible en Internet en: http://whqlibdoc.who.int/bulletin/2003/Vol81-No10/bulletin_2003_81(10)_732-738.pdf [con acceso o 22-05-06].
  26. QuindósL. S., Soto J., Fernández P.L. (1991). Medida de la concentración de radón en el interior de viviendas españolas. Revista Española de Física, 5 (1).
  27. Quindós L.S., Soto J., Fernández P.L. (1992). Geología y niveles de radón en viviendas españolas. Revista Española de Física, 6 (1).
  28. QuindósL.S., Fernández P.L., Gómez J., Sainz C., Fernández J.A., Suarez E., Matarranz J.L., Cascón, M.C. (2004). Natural gamma radiation map (MARNA) and indoor radon levels in Spain. Environment International 29, 1091-1096.
  29. Rowe E.J., Kelly M., Price L.E., (2002). Weather system scale variation in radon-222 concentration of indoor air. The science of the total environment, 284, 157-166.
  30. Singh S., Mehra R., Singh K. (2005). Seasonal variation of indoor radon in dwellings of Malwa region, Punjab. Atmospheric Environment, 39, 7761-7767.
  31. Sajo Bohus L., Pálfalvi J., Molina J., Greaves E.D. (1995). Radon concentration in Venezuelan gas for domestic supply. Radiation Measurements, 25 (1-4), 573-576.
  32. Soto J., Delgado M.T., Fernandez P., Gómez P., Quindós L.S. (1991). Niveles de 222Rn en el balneario de Las Caldas de Besaya (Cantabria). Revista de Sanidad e Higiene Pública, 1 (65), 71-75.
  33. WorldHealth Organization regional office for Europe (2000). Air quality guidelines for Europe. European Series, No. 91, 2nd ed. Copenhagen, Denmark. WHO Regional Publications. Dispoñible en Internet en: http://www.euro.who.int/air/activities/20050223_4 [con acceso o 20-05-06].
  34. Consellería de vivenda e solo, 2008. Decreto 262/2007, do 20 de decembro, polo que se aproban as normas do hábitat galego. D.O.G.A. nº 12 del jueves, 17 de xaneiro de 2008 p. 1110-1150. Dispoñible en Internet en: http://www.xunta.es/dog/Dog2008.nsf/0e5fb445f3681a75c1257251004b10d7/291f80828d3b7984c12573d2005e577b/$FILE/01200D001P006.PDF [con acceso o 16-01-2008].
  35. United States Environmental Protection Agency (EPA). Office of Air and Radiation (2001). Building Radon Out. A step-by-step guide on how to build radon-resistant homes (EPA/402-K-01-002). Dispoñible en Internet en: http://www.epa.gov/radon/pdfs/buildradonout.pdf [con acceso o 08-02-2008].

Volver Arriba